Je liep naar binnen, kocht tijd aan de balie en kreeg een nummer of wachtwoord. Daarna zocht je een vrije computer tussen rijen beige monitoren. Rechtsboven telden de minuten af. Voor het eerst een website openen, een verre vriend mailen of een chatroom bezoeken: het gebeurde op een openbare computer terwijl onbekenden naast je precies hetzelfde deden.
Een café als toegangspoort
In de eerste helft van de jaren negentig was internet voor veel mensen nog iets van universiteiten, computerbedrijven en enthousiaste hobbyisten. Een thuisverbinding vroeg om een computer, modem, abonnement en enige technische moed. Het internetcafé maakte van al die voorwaarden één eenvoudige handeling: binnenlopen en betalen voor een halfuur of uur.
Het idee kreeg internationaal vorm in 1994. In Londen opende Cyberia, een van de eerste commercieel succesvolle internetcafés. Computers met een snelle verbinding stonden in een omgeving die meer op een gewone ontmoetingsplek dan op een computerlokaal moest lijken. Medewerkers hielpen beginners en er werden cursussen gegeven. Het café verkocht daardoor niet alleen computertijd, maar ook vertrouwen.
Thuis was internet een technisch project. In het internetcafé was het een dienst op de menukaart.
Nederland gaat buitenshuis online
Nederland liep internationaal voorop met netwerken en providers, maar dat betekende niet dat iedereen thuis meteen online was. Volgens het CBS surfte in 1998 gemiddeld 12 procent van de bevolking binnen het huishouden; in 2000 was dat 38 procent. De groei was snel, maar er bleef een grote groep zonder eigen toegang — of met een verbinding die duur, traag of voortdurend bezet was.
Internetcafés, bibliotheken, scholen en buurthuizen boden een tussenruimte. Daar kon iemand internet uitproberen voordat er thuis een abonnement kwam. Voor scholieren was het een plek om informatie voor een werkstuk te zoeken. Werkzoekenden typten een sollicitatiebrief of bekeken vacatures. Mensen zonder printer konden tegen betaling een formulier of routebeschrijving afdrukken. Het internetcafé was soms hip en futuristisch, maar vaak ook verrassend praktisch.
Ontdekken
Voor het eerst browsen zonder thuis een modem te installeren.
Mailen
Een webmailadres openen dat op iedere computer bereikbaar was.
Chatten
IRC, ICQ en later MSN brachten verre en nabije contacten samen.
Werken
Een cv, formulier of route zoeken, opslaan en afdrukken.
Spelen
Snelle computers en een lokaal netwerk maakten multiplayer aantrekkelijk.
Internet per minuut
De tijd was tastbaar. Aan de balie kocht je een bon, code of tegoed. Een programma hield bij hoeveel minuten resteerden en sloot de sessie af zodra het bedrag op was. Wie langzaam typte, betaalde voor zijn aarzeling. Een ingewikkelde website, trage download of vastgelopen computer vrat zichtbaar aan het tegoed.
Dat beïnvloedde het gedrag. Vooraf schreef je misschien op welke adressen je wilde bezoeken en welke mails je moest beantwoorden. Berichten werden kort en doelgericht. Een bijlage openen kon spannend zijn: duurde het laden langer dan verwacht, dan tikte de rekening door. De klok maakte duidelijk dat internettoegang nog een schaars product was.
Een halfuur, uur of flexibel tegoed afrekenen bij de balie.
Een code invoeren op een aangewezen of vrije computer.
Mail, zoekmachine, chat of programma openen terwijl de teller liep.
Uitloggen, bestanden meenemen en hopen dat geen wachtwoord achterbleef.
Webmail maakte het internet draagbaar
Een provideradres werkte oorspronkelijk vaak samen met mailsoftware op de eigen computer. Webmail veranderde dat. Diensten als Hotmail maakten de inbox bereikbaar via een browser, onafhankelijk van één apparaat. Het internetcafé en webmail waren daardoor voor elkaar gemaakt.
Voor reizigers werd het café een digitaal postkantoor. In een vreemde stad zocht je tussen wasserettes, reisbureaus en hostels naar een bord met Internet of E-mail. Een kort bericht verving het dure internationale telefoongesprek: veilig aangekomen, morgen verder, groeten uit Praag. Foto’s versturen was nog lastig, maar woorden bereikten thuis bijna onmiddellijk.
Ook nieuwe Nederlanders, arbeidsmigranten en internationale studenten vonden er een betaalbare verbinding met familie en nieuws uit het land van herkomst. Belwinkels voegden computers toe en combineerden telefonie, faxen, geld overmaken en internet. Het futuristische cybercafé kreeg zo een alledaagse, sociale functie.
Een zaal vol computers in Amsterdam
Rond 2000 bereikte de schaalvergroting een hoogtepunt. In juni van dat jaar opende in Amsterdam easyEverything, door de pers aangekondigd als het grootste internetcafé ter wereld. Bronnen uit die tijd noemen ongeveer 650 computers en een opening van 24 uur per dag. Op rustige momenten kon een klein bedrag uren toegang opleveren.
Internet als stationshal
Het Amsterdamse easyEverything leek minder op een knus café dan op een enorme digitale werkvloer. De boodschap was duidelijk: internettoegang was een massaproduct geworden dat per minuut en op grote schaal kon worden verkocht.
Niet ieder internetcafé koos voor die aanpak. In hetzelfde jaar presenteerde La Bastille zich in Amsterdam juist als een combinatie van bruincafé en nieuwe techniek, met houten meubels en computers in een historisch grachtenpand. Tussen die uitersten bestonden talloze kleinere zaken: een paar pc’s achter in een winkel, een buurtcafé met internethoek of een belwinkel waar de koffie bijzaak was.
Samen alleen achter een scherm
De term café beloofde gezelligheid, maar bezoekers keken meestal naar hun eigen monitor. Toch was de ruimte sociaal. Beginners vroegen de medewerker hoe een apenstaartje moest worden getypt. Reizigers wisselden tips uit. Gamers riepen naar elkaar over de schermen heen. Wie een probleem had, kreeg soms sneller hulp van de buurman dan van de balie.
In gamecafés werd die gezamenlijke ervaring het hoofdproduct. Computers op hetzelfde lokale netwerk boden snelle multiplayer zonder dat iedere speler thuis dure hardware en breedband nodig had. Quake, Counter-Strike, Warcraft en andere spellen veranderden rijen werkplekken in digitale arena’s. Het internetcafé schoof daarmee richting LAN-hal en speelcentrum.
Privacy bestond uit goed uitloggen
Openbare toegang bracht risico’s mee. De volgende bezoeker kon in de browsergeschiedenis zien welke pagina’s waren geopend. Een opgeslagen document bleef soms op het bureaublad staan. Wie ‘onthoud mijn wachtwoord’ aanklikte of vergat uit te loggen, liet zijn inbox bijna letterlijk open achter.
Beheerders probeerden computers na iedere sessie terug te zetten naar een schone toestand, maar de kwaliteit verschilde. De verstandige bezoeker gebruikte geen internetbankieren, bewaarde werk op een diskette of later een USB-stick en controleerde aan het einde alle geopende diensten. Het internetcafé maakte toegang openbaar, maar verantwoordelijkheid bleef persoonlijk.
Waarom de glorietijd eindigde
Het succes droeg zijn eigen einde in zich. Hoe meer mensen in het café kennismaakten met internet, hoe groter de wens om thuis online te gaan. Kabel en ADSL maakten de verbinding sneller en veranderden internet van een afgemeten sessie in een vaste voorziening. CBS-cijfers laten de omslag zien: 63 procent van de Nederlandse huishoudens had in 2002 internettoegang, 78 procent in 2005 en 94 procent in 2011. Breedband groeide in dezelfde periode van 15 naar 83 procent.
Daarna namen laptops, wifi en smartphones de resterende redenen weg om een vaste openbare computer te huren. Een reiziger kon mailen in het hotel of op het station. Studenten namen hun eigen apparaat mee naar bibliotheek of koffiebar. Het café bood nog wel internet, maar niet langer de computer waarop dat internet per se nodig was.
Toen: toegang huren
Je ging naar een speciale plek, gebruikte een vreemde computer en betaalde voor de minuten dat de verbinding openstond.
Nu: verbinding meenemen
Je eigen telefoon of laptop is het toegangsbewijs; de locatie hoeft alleen nog wifi, stroom en een stoel te bieden.
Niet verdwenen, wel van functie veranderd
Internetcafés verdwenen niet overal. Waar eigen apparatuur of betrouwbare toegang minder vanzelfsprekend is, blijven ze belangrijk. Elders leven onderdelen voort in printshops, bibliotheken, flexwerkplekken en gamecentra. Ook het moderne café met stopcontacten en wifi is een erfgenaam: niet de computer, maar de werkplek wordt verhuurd via de prijs van een cappuccino.
De herinnering aan het klassieke internetcafé gaat daarom over meer dan beige monitoren en aftellende tijd. Het was een korte periode waarin de digitale wereld nog een fysiek adres nodig had. Iedereen keek door een eigen venster naar het web, maar zat daarbij zichtbaar tussen andere nieuwsgierigen. Zodra internet overal kwam, verloor juist die gedeelde toegangspoort haar reden van bestaan.
Lees ook: E-mail en chatten — van bericht naar gesprek →Bronnen en verder lezen
CBS — De digitale economie 2002, internetgebruik in 1998–2000 ↗CBS — ICT, kennis en economie 2012, toegang en breedband ↗Tweakers — tien jaar internetcafé en Cyberia in Londen ↗Computable — opening easyEverything Amsterdam met 650 computers ↗Reformatorisch Dagblad — Vijf uur internet voor een knaak (2000) ↗Emerce — La Bastille combineert bruincafé en internet (2000) ↗ArtsEmerson — geschiedenis van de cybercafécultuur ↗