Lang voordat het web bestond, stuurden computergebruikers al elektronische berichten. Op grote computers konden mensen een boodschap achterlaten voor iemand die dezelfde machine gebruikte. Handig, maar nog geen netwerkcommunicatie. In 1971 combineerde programmeur Ray Tomlinson bij BBN twee bestaande programma’s, zodat een bericht van de ene ARPANET-computer naar de andere kon reizen.

Een apenstaartje wijst de weg

Tomlinson had een manier nodig om de naam van de ontvanger te scheiden van de computer waarop diens postvak stond. Hij koos het teken @: het kwam niet voor in gebruikersnamen en kon worden gelezen als ‘bij’. Zo ontstond gebruiker@computer, de basis van het e-mailadres dat we nog altijd gebruiken.

De twee computers stonden naast elkaar. Het eerste bericht legde dus maar een paar meter af, al liep het via het netwerk. De tekst was volgens Tomlinson onbeduidend en is vergeten — waarschijnlijk een willekeurige reeks letters. De betekenis zat niet in de inhoud, maar in de route: een persoonlijk bericht kon voortaan naar een mens op een andere computer.

E-mail was geen digitale brief alleen. Het werd de persoonlijke voordeur van het netwerk.

Van experiment naar internetadres

E-mail groeide snel uit tot een van de belangrijkste toepassingen van ARPANET. Afspraken over velden als ‘Van’, ‘Aan’, ‘Datum’ en ‘Onderwerp’ maakten berichten herkenbaar. In 1982 beschreef RFC 821 het Simple Mail Transfer Protocol, beter bekend als SMTP. Mailservers konden daarmee berichten betrouwbaar aan elkaar doorgeven, ook wanneer afzender en ontvanger verschillende systemen gebruikten.

Voor particulieren werd e-mail pas in de jaren negentig alledaags. Een abonnement bij een internetprovider kwam vaak met één of meer adressen. De post werd met een programma als Eudora, Pegasus Mail, Outlook Express of Netscape Messenger van de server gehaald. Dat kon geduld vragen: eerst inbellen, dan nieuwe berichten binnenhalen, daarna snel de verbinding verbreken om telefoonkosten te sparen.

In Nederland maakte De Digitale Stad internetcommunicatie vanaf 1994 begrijpelijk met een stadsmetafoor. Gebruikers werden bewoners, bouwden een huis en haalden berichten bij het postkantoor. Zo werd iets technisch als een mailbox een herkenbare plek.

1971

Ray Tomlinson stuurt netwerkmail en kiest het teken @.

1988

IRC maakt live groepsgesprekken via kanalen mogelijk.

1996

Hotmail en ICQ maken contact losser van één computer.

1999

MSN Messenger koppelt chatten aan miljoenen Hotmail-adressen.

Hotmail maakt het postvak draagbaar

Een provideradres hoorde bij een abonnement en mailprogramma. Webmail maakte die band losser. Hotmail, gelanceerd in 1996, bood een gratis postvak dat in een browser opende. Thuis, op het werk, in een bibliotheek of internetcafé: het adres en de berichten reisden met de gebruiker mee.

Microsoft nam Hotmail eind 1997 over en maakte het onderdeel van MSN. Daarmee kwam webmail in het hart van een groot consumentenplatform terecht. De inbox werd een vaste bestemming op het web. Tegelijk ontstonden nieuwe ergernissen: kettingbrieven, waarschuwingen die iedereen moest doorsturen, overvolle postvakken en spam. De digitale brievenbus was altijd bereikbaar — ook voor afzenders op wie niemand zat te wachten.

Chatten: iedereen tegelijk aanwezig

E-mail is asynchroon: de ontvanger kan later antwoorden. Chat draait om gelijktijdigheid. Internet Relay Chat, in 1988 ontwikkeld door Jarkko Oikarinen, organiseerde gesprekken in kanalen. Gebruikers kozen een nickname en betraden een ruimte waarvan de naam meestal met een hekje begon. In één kanaal praatte een groep over computers, muziek of een stad; in een privébericht ging het gesprek met z’n tweeën verder.

IRC had geen centrale voorpagina of allesbepalend bedrijf. Netwerken bestonden uit gekoppelde servers en gebruikers kozen zelf een programma. Die open structuur maakte IRC krachtig, maar ook minder vanzelfsprekend dan de messengers die later kwamen. Je moest een server kennen, een kanaal vinden en de soms ongeschreven regels van de groep leren.

Screenshot uit 2004 van de vrije IRC-client XChat met een kanaal, berichten en een lijst van deelnemers
XChat laat de klassieke IRC-indeling zien: kanalen links, het gesprek in het midden en deelnemers rechts. Peter Zelezny en Wilinckx · GPL 2.0 of later · Wikimedia Commons ↗

ICQ zet vrienden in een lijst

ICQ maakte real-time contact in 1996 persoonlijker en eenvoudiger. De naam klonk als I seek you. Iedere gebruiker kreeg een nummer en kon bekenden aan een contactlijst toevoegen. Een groen teken liet zien wie online was; het beroemde ‘uh-oh!’ kondigde een nieuw bericht aan. De computer werd niet alleen een apparaat waarmee je informatie zocht, maar ook een plek waar vrienden konden opduiken.

De groei was spectaculair. Toen AOL het bedrijf achter ICQ in juni 1998 overnam, telde de dienst naar schatting twaalf miljoen gebruikers. Aanwezigheid werd een product: wie een populaire contactendienst beheerste, bleef voortdurend op het scherm en zat dichter bij de gebruiker dan een gewone website.

contactpersonen5 online

anne_online

retrofan

jeroen · afwezig

*~MiSsY~*

anne_online: ben je er?

retrofan: ja :) ff huiswerk ontwijken

anne_online: haha. stuur die link dan

retrofan: momentje…

Vrije visuele reconstructie — geen historisch scherm

MSN wordt een Nederlandse huiskamer

Microsoft lanceerde MSN Messenger in juli 1999. De koppeling met Hotmail gaf het programma meteen een groot adresboek: een e-mailadres werd ook een chatidentiteit. De lijst met online vrienden stond op de achtergrond open, klaar om op te lichten zodra iemand binnenkwam.

Vooral onder jongeren werd ‘msn’en’ een werkwoord. Na school ging de computer aan en liep het gesprek met klasgenoten thuis verder. Schermnamen veranderden in mini-dagboeken vol songteksten, initialen en geheimzinnige boodschappen. Statussen, profielfoto’s, emoticons, bestandsoverdracht, buzzers en later webcams maakten van tekstchat een steeds rijkere sociale ruimte.

In februari 2004 meldde Microsoft de vier miljoenste Nederlandse gebruiker. Volgens de toen gepubliceerde cijfers gebruikte 85 procent van de Nederlandse chatters MSN Messenger. Zulke aantallen maakten het programma bijna tot infrastructuur: wie er niet zat, kon een deel van het sociale leven missen.

Een nieuwe taal voor een schermgesprek

In tekst ontbreken stem, gezichtsuitdrukking en timing. Gebruikers vulden die leegte zelf. Scott Fahlman stelde in 1982 op een digitaal prikbord van Carnegie Mellon de tekens :-) en :-( voor om grappen van serieuze berichten te onderscheiden. Later kwamen afkortingen als brb, afk en lol, overdreven leestekens, hoofdletters en talloze varianten van de smiley.

Chat bracht ook nieuwe onzekerheid. Was iemand echt afwezig of stond die persoon bewust op ‘bezet’? Waarom kwam er geen antwoord terwijl de ander online was? Een gelezen status, typindicator of laatste inlogtijd leek nuttige informatie, maar veranderde aanwezigheid ook in een sociale verplichting.

Van inbelsessie naar altijd bereikbaar

Bij een inbelverbinding was online zijn een afzonderlijke activiteit. Je maakte verbinding, haalde mail op, chatte een tijdje en ging weer offline. Kabel en ADSL maakten daar aan het begin van de jaren 2000 langzaam een permanente toestand van. De contactlijst bleef open en berichten konden op ieder moment binnenkomen.

Daarna verhuisde de communicatie naar de browser, sociale netwerken en uiteindelijk de smartphone. WhatsApp, Signal, iMessage, Slack en andere diensten voegden groepsapps, foto’s, spraakberichten en videobellen toe. Ze lijken moderner, maar veel van hun bouwstenen zijn vertrouwd: een identiteit, een lijst met contacten, een zichtbaar statusteken en een melding die aandacht opeist.

E-mail verdween intussen niet. Het verloor een deel van het informele gesprek aan chat, maar bleef belangrijk voor werk, afspraken, accounts, nieuwsbrieven en berichten die bewaard moeten blijven. Chat won op snelheid en nabijheid; e-mail op overzicht en afstand. Samen maakten ze van internet een communicatiemedium waarin niet alleen documenten, maar vooral mensen elkaar vonden.

Lees ook: De glorietijd van het internetcafé →

Bronnen en verder lezen

Internet Hall of Fame — Raymond Tomlinson en de ontwikkeling van netwerkmail ↗ Computer History Museum — internetgeschiedenis van de jaren zeventig ↗ IETF — RFC 821: Simple Mail Transfer Protocol (1982) ↗ IETF — RFC 1459: Internet Relay Chat Protocol (1993) ↗ Microsoft — overname van Hotmail (1997) ↗ Microsoft — introductie van MSN Messenger (1999) ↗ Tweakers — vier miljoen Nederlandse MSN-gebruikers (2004) ↗ Scott Fahlman / Carnegie Mellon — de oorsprong van :-) en :-( ↗ Wikimedia Commons — portret Ray Tomlinson en CC BY-SA-licentie ↗ Wikimedia Commons — XChat-screenshot en GPL-licentie ↗