Een klein beeldje verscheen bovenaan de webpagina. Grijs, korrelig en nauwelijks groter dan een postzegel. Misschien zag je een strand, een kantoor, een kattenmand of een student die achter haar computer zat.

Daarna gebeurde er niets. Pas wanneer je de pagina enkele minuten later opnieuw laadde, verscheen een nieuw beeld. De stoel stond iets naar achteren. Er liep iemand over het plein. Het water was gestegen. De koffiepot was ineens leeg.

Lang voordat sociale media ons een eindeloze stroom foto’s en video’s voorschotelden, boden webcams al een venster op het leven van anderen. Ze waren traag, technisch omslachtig en vaak gericht op een onderwerp waarbij vrijwel niets gebeurde.

Juist omdat er zo weinig gebeurde, bleef je kijken.

Is er nog koffie?

De geschiedenis van de webcam begon niet met beroemdheid, amusement of sociale media. Ze begon met de wens een vergeefse wandeling naar een koffiezetapparaat te voorkomen.

In 1991 richtten medewerkers van het computerlaboratorium van de Universiteit van Cambridge een camera op de koffiepot in de zogenoemde Trojan Room. Vanuit verschillende werkruimtes konden onderzoekers controleren of er nog koffie in de kan zat.

Het systeem werkte aanvankelijk alleen op het interne computernetwerk. De camera maakte een klein zwart-witbeeld van 128 bij 128 pixels dat enkele keren per minuut werd vernieuwd. In november 1993 werd de koffiepot via het World Wide Web zichtbaar. Daarmee ontstond wat algemeen wordt beschouwd als de eerste webcam op internet.

XCoffee — Trojan Room
Het historische webcambeeld van de koffiepot in de Trojan Room
BEELD: 142×159VERNIEUWD

Het echte XCoffee-beeld van de koffiepot, gepubliceerd in 1995 en mogelijk ouder.Beeld: Quentin Stafford-Fraser · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · ongewijzigd weergegeven

Het onderwerp kon nauwelijks alledaagser zijn. Toch begonnen mensen uit de hele wereld naar de koffiekan te kijken. Niet omdat er veel gebeurde, maar omdat het kon. Een internetgebruiker in Nederland kon bijna rechtstreeks zien wat er op dat moment in een universiteitsgebouw in Cambridge stond.

Toen de camera in 2001 werd uitgeschakeld, was de koffiepot uitgegroeid tot een van de bekendste voorwerpen van het vroege web.

Live betekende nog geen video

Het woord live roept tegenwoordig vloeiende video en rechtstreeks geluid op. Bij vroege webcams betekende het meestal iets anders. De camera maakte op vaste momenten een foto. Software zette die foto op een server. De bezoeker zag het laatst ontvangen beeld en moest de pagina opnieuw laden om te controleren of er iets was veranderd.

Sommige webcams werden iedere paar seconden bijgewerkt. Bij andere duurde het een minuut of langer. Een trage modemverbinding maakte zelfs zo’n klein plaatje tot een gebeurtenis. Het beeld verscheen regel voor regel op het scherm.

14:31:02
14:34:08

Eén nieuw beeld kon al genoeg zijn: de auto stond iets verder, een raam was open of een nauwelijks herkenbare stip was verdwenen.

Dat beperkte tempo maakte het bekijken bijna onderzoekend. Je vergeleek twee stilstaande beelden en zocht naar verschillen. Was de boot verplaatst? Brandde er nu licht in het raam? Was die stip op het strand een mens of een meeuw?

Een camera voor de computer

In de eerste helft van de jaren negentig waren digitale camera’s duur en ongebruikelijk. Een camera aan een computer koppelen vergde vaak extra hardware, speciale software en technische kennis.

Dat veranderde met betaalbare consumentencamera’s. Een belangrijk voorbeeld was de Connectix QuickCam uit 1994. Het eerste model was een bolvormige zwart-witcamera voor de Apple Macintosh. Later verschenen uitvoeringen voor Windows en kwamen er kleurencamera’s.

De beeldkwaliteit was bescheiden. De camera moest op of naast het beeldscherm worden geplaatst en via een seriële, parallelle of later USB-aansluiting met de computer worden verbonden. Goed licht was belangrijk. In een donkere kamer veranderde een gezicht al snel in een verzameling grijze vlekken.

QUICKCAM — KRAKAU 1996
Een korrelige zwart-witopname die in 1996 met de eerste Connectix QuickCam is gemaakt
320×240 · ZWART-WITONLINE

Een opname uit Krakau, gemaakt in 1996 met het eerste model Connectix QuickCam.Beeld: ProhibitOnions · Wikimedia Commons · publiek domein · ongewijzigd weergegeven

Toch was het revolutionair. Voor het eerst kon een gewone computergebruiker relatief eenvoudig bewegend beeld of regelmatig vernieuwde foto’s maken. De camera was niet langer uitsluitend een apparaat waarmee je iets opnam. Hij kon een permanent oog van de computer worden.

Vensters op de wereld

Veel vroege webcams waren gericht op plaatsen. Een camera liet een stadsplein zien. Een andere keek uit over een haven, skipiste, snelweg of strand. Universiteiten toonden hun campus. Weerstations richtten camera’s op de horizon. Toeristische diensten boden een blik op een bestemming die je misschien ooit wilde bezoeken.

Ook op Nederlandse websites verschenen zulke beelden. Je kon kijken naar het weer aan de kust, de drukte op een boulevard of de verkeerssituatie op een weg. De webcam functioneerde als praktische informatiebron: was er mist, lagen er golven, stond er file of was het terras al vol?

Maar praktisch nut verklaarde niet alles. Veel bezoekers keken zonder dat ze van plan waren naar die plek te reizen. De aantrekkingskracht zat in de gelijktijdigheid. Het regende daar nu. Die boot voer nu de haven binnen. Aan de andere kant van de wereld ging op hetzelfde moment de zon onder.

01

Plaats

Een plein, strand of haven maakte een verre locatie ineens direct bereikbaar.

02

Praktisch

Verkeer, weer en sneeuwhoogte waren zonder reis of telefoontje te controleren.

03

Persoonlijk

Een camera in huis veranderde het gewone leven in een doorlopend internetprogramma.

Een favorietenmap vol uitzicht

In de tijd vóór grote videoplatforms bestonden er webpagina’s die webcams uit de hele wereld verzamelden. De koppelingen werden ingedeeld per land of onderwerp: steden, stranden, dieren, verkeer, ruimtevaart en persoonlijke camera’s.

Veel webcams waren regelmatig buiten werking. Het beeld bleef urenlang hetzelfde, de server was onbereikbaar of er verscheen alleen een rood kruisje. Toch werden interessante camera’s aan de favorieten van de browser toegevoegd.

Sommige mensen begonnen de dag met een rondje langs vaste beelden. Eerst de plaatselijke weerscamera, daarna een plein in New York en ten slotte een aquarium of vogelnest. Het leek op televisiekijken, maar zonder zender, programma of presentator. De bezoeker koos zelf het raam.

JenniCam: het gewone leven als programma

De beroemdste persoonlijke webcam uit de jaren negentig was JenniCam. Op 14 april 1996 zette de negentienjarige Amerikaanse studente Jennifer Ringley een camera in haar studentenkamer aan. Haar website toonde om de paar minuten een nieuwe zwart-witfoto.

Bezoekers konden zien hoe zij studeerde, achter haar computer zat, bezoek ontving, sliep of eenvoudigweg niet in beeld was. Er was geen uitgewerkt programma en geen verhaal met een begin en einde. Het onderwerp was het dagelijks leven zelf.

Juist de saaiheid hoorde erbij. Soms gebeurde urenlang vrijwel niets. Daardoor leek JenniCam minder op televisie dan op een raam waardoor de bezoeker naar binnen keek.

De site trok op het hoogtepunt miljoenen bezoeken per dag. Ringley breidde het aantal camera’s uit en bood later betaalde toegang met vaker vernieuwde beelden. Ook intieme momenten konden zichtbaar zijn. Daarmee ontstonden discussies over voyeurisme, openbaarheid en de grens tussen een persoonlijk experiment en commercieel entertainment.

JenniCam stopte op 31 december 2003. Het project had toen al veel kenmerken laten zien die later bij sociale media en lifecasting zouden terugkeren.

Niemand drukte op ‘vind ik leuk’

JenniCam leek in sommige opzichten op een sociaal netwerk, maar een belangrijk onderdeel ontbrak: de onmiddellijke reactie. Bezoekers konden niet onder ieder beeld een hartje plaatsen. Er was geen algoritme dat populaire momenten naar voren schoof en er verscheen geen overzicht van vrienden die hetzelfde hadden bekeken.

De camera zond uit. De bezoeker keek.

Soms waren er een gastenboek, forum, chatkanaal of e-mailadres aan gekoppeld. De reactie vond echter meestal buiten het beeld plaats. Daardoor bestond er meer afstand tussen de persoon voor de camera en het publiek.

Tegelijkertijd kon die afstand bedrieglijk zijn. Vaste bezoekers kregen het gevoel dat ze Ringley kenden. Ze herkenden haar huisdieren, vrienden en dagelijkse gewoonten. De parasociale band bestond dus al voordat het woord volger zijn huidige internetbetekenis kreeg.

Videobellen zonder vloeiende video

Webcams werden niet alleen gebruikt om naar plaatsen en onbekenden te kijken. Ze maakten ook vroege beeldgesprekken mogelijk. Een belangrijk programma was CU-SeeMe, ontwikkeld aan Cornell University. Het maakte videoconferenties via internet mogelijk zonder de gespecialiseerde apparatuur die tot dan toe nodig was.

Het beeld was klein en schokkerig. De eerste versies hadden geen geluid, waardoor gebruikers naast het videovenster moesten typen of een andere verbinding nodig hadden. Met een modemverbinding leverde iedere beweging een waas van blokjes op.

Toch was het bijzonder om iemand op afstand bijna rechtstreeks te zien. Scholen, universiteiten en internetliefhebbers experimenteerden met digitale lessen, gesprekken en bijeenkomsten. De ervaring was primitief, maar het principe is nu vanzelfsprekend: de computer werd een plaats waar mensen elkaar konden ontmoeten.

De webcamkamer

Rond de eeuwwisseling verschenen steeds meer chatdiensten waarin webcams een rol speelden. Een gesprek begon vaak met tekst. Daarna volgde de vraag: “Heb je cam?” Wie bevestigend antwoordde, kon een apart videovenster openen.

Het beeld had soms het formaat van een pasfoto en bewoog maar enkele keren per seconde. Toch veranderde het gesprek onmiddellijk. De gesprekspartner kreeg een gezicht, een kamer en een lichaam.

Dat kon vertrouwen geven, maar ook nieuwe risico’s opleveren. Niet iedereen was wie hij beweerde te zijn. Beelden konden zonder toestemming worden opgeslagen. Mensen lieten zich onder druk verleiden meer te tonen dan ze van plan waren.

Een camera op een bureau registreerde bovendien meer dan alleen een gezicht. Op de achtergrond waren familiefoto’s, schoolspullen, brieven en soms andere huisgenoten te zien. Gebruikers moesten nog leren dat een camera niet alleen toont waarnaar hij wordt gericht, maar ook alles daaromheen.

Kijken naar dieren die niets doen

Een bijzonder succesvolle categorie bestond uit dierencamera’s. Webcams werden gericht op aquaria, vogelhuisjes, dierentuinen, hondenmanden en katten die het grootste deel van de dag sliepen.

Ook hier was wachten een belangrijk onderdeel van de ervaring. Het grootste deel van de tijd bleef het nest leeg. Daarna verscheen plotseling een vogel met een takje. Een slapende kat opende even haar ogen. In een aquarium zwom eindelijk de haai door het beeld.

De aantrekkingskracht leek sterk op die van latere livestreams. Het beslissende moment kon ieder ogenblik komen en was juist daarom moeilijk los te laten.

Van nieuwsgierigheid naar toezicht

De vroege webcam werd vaak als speels en onschuldig gepresenteerd. Maar dezelfde techniek kon ook worden gebruikt voor controle. Werkgevers konden een kantoor bekijken. Verkeerscamera’s registreerden de openbare weg. Beveiligingscamera’s werden via internet toegankelijk.

Soms bleken camera’s door een verkeerde instelling openbaar te bekijken terwijl de eigenaar dat nooit had bedoeld. Het verschil tussen een webcam en een bewakingscamera zat niet altijd in de techniek, maar vooral in het doel, de plaatsing en de toestemming van de mensen die in beeld kwamen.

Daarmee kondigde de webcam een vraag aan die later bij sociale media veel groter zou worden: wanneer is zichtbaar zijn een eigen keuze, en wanneer word je onderdeel van het beeld van iemand anders?

Waarom die oude beelden zo echt voelden

Een vroege webcam bood meestal geen montage, muziek of filters. Het beeld was slecht belicht, het standpunt onveranderlijk en veel momenten waren ronduit saai. Daardoor ontstond een sterk gevoel van echtheid.

Een televisieprogramma was gemaakt. Een webcam leek alleen maar aan te staan. De camera beloofde dat niemand het leven voor de kijker had geselecteerd. Wat zichtbaar was, gebeurde op dat moment — zelfs wanneer er niets gebeurde.

Natuurlijk was ook dat maar gedeeltelijk waar. De eigenaar bepaalde waar de camera stond, wanneer hij werd uitgezet en welk deel van de kamer zichtbaar was. JenniCam was niet het volledige leven van Jennifer Ringley, maar het gedeelte dat binnen het kader van haar camera viel.

Sociale media nemen het venster over

Vanaf het midden van de jaren nul veranderde online beeld snel. Breedbandverbindingen maakten vloeiender video mogelijk. YouTube bood vanaf 2005 een centrale plaats om filmpjes te publiceren en terug te kijken. Sociale netwerken koppelden beelden aan profielen, vriendenlijsten en reacties. Later maakten smartphones het mogelijk om vanaf vrijwel iedere plek foto’s en livestreams te delen.

De losse webcamwebsite verloor daardoor zijn centrale positie. Een camera hoefde niet meer dag en nacht op één plek te staan. Het beeld reisde mee met de gebruiker.

De webcam vroeg: wat gebeurt daar nu? Sociale media vragen: wat is er nog meer?

De webcam verdwijnt in de computer

De losse bolvormige camera boven op het beeldscherm werd uiteindelijk minder zichtbaar. Fabrikanten bouwden de camera in laptops, tablets en telefoons in.

Daarmee verdween de webcam als opvallend apparaat, maar werd de functie belangrijker dan ooit. Videobellen, thuiswerken, online onderwijs en livestreaming zijn gebaseerd op hetzelfde principe: een camera verandert de computer in een venster naar een andere plaats.

Tijdens videobijeenkomsten keren zelfs oude webcamproblemen terug. Slecht licht, een rommelige kamer, haperend geluid en iemand die vergeet dat de camera nog aanstaat, zouden voor een internetgebruiker uit 1998 verrassend herkenbaar zijn.

Wachten tot er iets gebeurt

De vroege webcam paste bij een internet dat nog langzaam en plaatsgebonden was. De computer stond op een bureau. De camera keek urenlang vanuit hetzelfde standpunt. De bezoeker moest zelf naar de website gaan en bewust op vernieuwen drukken.

Toch waren de belangrijkste ingrediënten van sociale media al aanwezig: nieuwsgierigheid naar het gewone leven, de wens om gezien te worden, een gevoel van nabijheid met onbekenden en de onduidelijke grens tussen delen en bekeken worden.

De koffiepot in Cambridge, de studentenkamer van Jennifer Ringley en de talloze camera’s op pleinen, stranden en dierenverblijven lieten zien dat mensen niet alleen online gingen voor informatie.

Ze wilden ook even ergens anders zijn.

Bronnen en verder lezen

University of Cambridge — The Trojan Room Coffee Machine ↗NOS — 25 jaar webcam: van een volle koffiepot naar opsporing en toezicht ↗Wired — April 14, 1996: JenniCam Starts Lifecasting ↗Cornell University — The CU-SeeMe Project ↗Wikimedia Commons — Connectix QuickCam, CC BY 2.0 ↗Wikimedia Commons — Trojan Room coffee pot, CC BY-SA 3.0 ↗
Lees ook: De homepage als digitale voordeur →