Klein, snel en eigenwijs · 1994–2007
Buiten de browseroorlog bestond nog een wereld
De eerste browseroorlog lijkt achteraf een tweestrijd. Netscape stond tegenover Microsoft, Navigator tegenover Internet Explorer. Maar wie in een computerblad, op een downloadsite of op een Linux-desktop verder keek, vond een veel rijkere keuze. Sommige browsers waren gebouwd voor een bepaald besturingssysteem; andere wilden vooral kleiner, sneller of beter aanpasbaar zijn.
Hun marktaandeel bleef bescheiden, maar hun ideeën waren groot. Ze maakten zichtbaar dat een browser geen natuurgegeven was. Knoppen konden ergens anders staan, meerdere pagina's konden in één venster passen en de gebruiker kon bepalen of afbeeldingen, opmaak of advertenties kostbare ruimte kregen.
Twee Noren beginnen opnieuw
In april 1994 begonnen Jon Stephenson von Tetzchner en Geir Ivarsøy bij het Noorse telecombedrijf Telenor aan een onderzoeksbrowser. Het project heette aanvankelijk MultiTorg. Toen zij het werk buiten Telenor voortzetten, ontstond Opera Software. De eerste publieke versie voor Windows verscheen in 1996.
Opera koos een andere positie dan de gratis browsers van grote platformbedrijven. De browser werd als zelfstandige software verkocht. Dat dwong de makers om een herkenbare reden tot kiezen te bieden: een compacte installatie, snelle bediening, veel instellingen en versies voor uiteenlopende systemen.
Een browseronderzoek begint bij Telenor in Noorwegen.
De eerste publieke Windows-versie verschijnt.
Een gratis versie met reclame verlaagt de drempel.
Meer maatwerk en een bredere internationale uitrol.
De nieuwe Presto-motor neemt het renderen over.
Klein was een ontwerpkeuze
Op een trage pc en een inbelverbinding telde iedere seconde. Opera profileerde zich als klein en snel, maar compactheid betekende meer dan een downloadbestand met weinig megabytes. De browser gaf gebruikers directe controle over wat werd geladen. Afbeeldingen konden uit, de pagina kon worden ingezoomd en werkbalken waren vergaand aanpasbaar.
Dat leverde geen wondermiddel op. Sites die uitsluitend voor Netscape of Internet Explorer waren gemaakt, konden in Opera stuklopen. Een alternatieve browser kiezen betekende dus soms sneller werken én vaker tegen een melding aanlopen dat je browser niet werd ondersteund.
Een browser als Zwitsers zakmes
Welkom op het web
Drie documenten open in één browservenster.
Afbeeldingen tonen: automatischGereed · 3 vensters · 12,4 kBVrije CSS-reconstructie op basis van typische Opera-functies rond 2001; geen kopie van één historisch scherm.
Opera bracht veel gereedschap samen: browsen, bladwijzers, downloads en later ook e-mail en nieuwsfeeds. De vroege interface gebruikte een werkruimte waarin meerdere documentvensters binnen het hoofdvenster konden staan. Dat was niet precies hetzelfde als de moderne rij tabbladen, maar het maakte wisselen tussen pagina's veel sneller dan telkens een los venster zoeken.
Documentvensters en later tabbladen hielden een sessie bij elkaar.
Een korte beweging kon teruggaan, sluiten of een nieuwe pagina openen.
Pagina's waren aan scherm en leesvoorkeur aan te passen.
Open pagina's konden na afsluiten opnieuw verschijnen.
Gratis, maar met een strook reclame
Tot 2000 was Opera vooral shareware: proberen mocht, voor blijvend gebruik hoorde je te betalen. Opera 5 voor Windows veranderde het model. De browser was gratis te downloaden, maar toonde reclame in de interface. Wie registreerde, kon de advertentiestrook verwijderen.
Het was een opvallend compromis. De browser werd toegankelijker, maar de belofte van een compacte interface botste zichtbaar met een banner boven de pagina. In 2005 verdween de reclame uit de desktopbrowser. Opera bleef gratis en moest zich voortaan volledig onderscheiden met functies, snelheid en versies voor andere apparaten.
Konqueror liet web en bestanden samenvallen
Op Linux ontstonden alternatieven vanuit een ander vertrekpunt. KDE 2.0, uitgebracht op 23 oktober 2000, introduceerde Konqueror als zowel webbrowser als bestandsbeheerder. Een internetadres en een map op de harde schijf konden in hetzelfde soort venster worden geopend. Dat paste bij het open-source-idee dat de desktop uit samenwerkende onderdelen bestond.

Konquerors KHTML-motor was klein, open en technisch invloedrijk. De browser zelf werd nooit dominant op de consumentenmarkt, maar liet zien dat een onafhankelijke webmotor uit een desktopgemeenschap kon komen — niet alleen uit een Amerikaans softwarebedrijf.
K-Meleon en iCab kozen hun eigen thuisbasis
Niet ieder alternatief bouwde alles zelf. K-Meleon combineerde Mozilla's Gecko-motor met een lichte, sterk aanpasbare Windows-interface. Daardoor kregen gebruikers webcompatibiliteit uit het Mozilla-project zonder de volledige Mozilla-suite. Op de Mac bood iCab vanaf 1999 een eigen sharewarebrowser, herkenbaar aan het taxi-icoon en een overvloed aan instellingen.

Een lichte Windows-schil rond Gecko, gericht op snelheid en maatwerk.
Shareware met veel gereedschap, controle en een eigenzinnige identiteit.
Browser en bestandsbeheerder in één open desktopomgeving.
De motor onder het venster
Deze browsers maakten een belangrijk onderscheid zichtbaar: het browservenster en de motor eronder zijn niet hetzelfde. K-Meleon gebruikte Gecko, Konqueror KHTML en Opera zijn eigen Presto. De interface bepaalde hoe je werkte; de motor bepaalde hoe HTML, CSS en scripts werden geïnterpreteerd.
Dat onderscheid werd later beslissend. Nieuwe browsers konden een bestaande motor combineren met een andere ervaring, terwijl een kleine motor onverwacht de basis kon vormen voor veel grotere producten. De geschiedenis van browsers is daarom niet alleen een rij logo's, maar ook een stamboom van gedeelde techniek.
Niet de winnaar, wel de uitvinder
Opera en zijn tijdgenoten wonnen de browseroorlog niet. Toch maakten ze de markt beweeglijker. Ze bewezen dat gebruikers konden vragen om herstelbare sessies, meer pagina's in één venster, zoomen, muisgebaren en vergaande aanpassing. Functies die eerst excentriek leken, werden later gewoon.
Hun nalatenschap is ook cultureel. Een browser kiezen werd een uitspraak over wat je belangrijk vond: snelheid, open broncode, een vertrouwde desktop of volledige controle. In het volgende hoofdstuk krijgt die behoefte aan een open alternatief een veel groter publiek, wanneer Mozilla uitgroeit tot Firefox.