Eerst verscheen er één handig zoekvak boven de website. Daarna kwam er een knop voor e-mail bij, een vertaler, een pop-upblokkering en een groen lampje dat beloofde dat de pagina veilig was. Voor je het wist, begon Internet Explorer met een stapel werkbalken waarin iedere zoekmachine en ieder programma om aandacht vroeg.
De browsertoolbar was een logisch idee dat uitgroeide tot visuele overbevolking. Zij maakte populaire functies altijd bereikbaar, maar veranderde de bovenkant van het browservenster ook in kostbare grond. Rond 2005 konden meerdere werkbalken samen een flink deel van een scherm van 800 bij 600 pixels innemen. Het wereldwijde web werd groter, terwijl het venster erop steeds kleiner werd.
De browser had zelf al genoeg knoppen
Internet Explorer beschikte al over menu’s, knoppen voor vorige en volgende, een adresbalk en een rij favorieten. Dat voelde op een beeldscherm van nu misschien ruim, maar de gebruikelijke resolutie was beperkt. Iedere extra horizontale balk ging rechtstreeks af van de hoogte waarin een website zichtbaar was.
Toch was de bovenrand aantrekkelijk. Een werkbalk bleef in beeld terwijl de gebruiker van website naar website ging. Wie daar een logo, zoekvak of winkelknop had staan, zat niet op één webpagina maar naast het hele internet.
Zoeken zonder eerst naar een website te gaan
Google introduceerde zijn Toolbar voor Internet Explorer in december 2000. De belofte was helder: zoeken vanaf iedere webpagina, zonder eerst naar google.com te gaan. Ook kon de balk onder meer de PageRank van een pagina tonen. Dat paste bij een tijd waarin het adresvak nog niet vanzelfsprekend als zoekvak werkte.
De balk kreeg later functies als automatisch invullen, spellingcontrole, vertalen en het blokkeren van pop-ups. Veel daarvan waren oprecht nuttig. De toolbar liet zien dat een browser via een uitbreiding nieuwe mogelijkheden kon krijgen, zonder op een volgende versie van Internet Explorer te wachten.
Iedereen wilde boven de website staan
Het succes kreeg snel navolging. Yahoo, MSN, Bing, Ask, AOL en Alexa boden eigen varianten aan. Antivirusbedrijven voegden veiligheidsindicatoren toe. Webwinkels beloofden prijsvergelijkingen, downloadsites een snellere weg naar bestanden. Er waren balken voor weer, radio, vertaling, emoticons, games en kortingsbonnen.
Menu en navigatie
De vaste bediening van Internet Explorer nam de eerste lagen al in.
Adres en favorieten
Een rij om te typen, nog een rij voor opgeslagen websites.
Zoekmachines
Google, Yahoo of Ask plaatsten elk hun eigen zoekvak in beeld.
Beveiliging
Antivirussoftware liet met vinkjes en kleuren zien of een site veilig leek.
Winkelen en coupons
Prijszoekers hoopten bij iedere aankoop tussen gebruiker en winkel te staan.
Plezier en extra’s
Smileys, cursors en screensavers vulden het laatste vrije strookje.
Een archeologische laag bovenaan het scherm
Op sommige gezinscomputers kon je de installatiegeschiedenis aflezen aan de bovenkant van Internet Explorer. Onder de gewone menu’s stond een Google-balk. Daaronder Yahoo. Vervolgens een antivirusbalk, Ask en soms nog een onbekende rij die iets met coupons of emoticons beloofde.
Niet alle knoppen werkten nog. Sommige balken waren per ongeluk geïnstalleerd, andere hoorden bij software die al lang was verwijderd. Samen vormden ze een archeologische laag van downloads, printers, beveiligingspakketten en spelletjes die ooit op de computer waren beland.
De toolbar kwam mee met iets anders
Veel gebruikers kozen niet bewust voor iedere balk. Een toolbar reisde mee met gratis software. Tijdens de installatie stond een vinkje al aan: installeer ook de Ask Toolbar, maak deze zoekmachine standaard en wijzig de startpagina. Wie snel op Volgende klikte, gaf ongemerkt drie toestemmingen.
De beslissende keuze zat vaak achter Aanbevolen installatie. Alleen wie voor Aangepast koos en de kleine tekst las, kon het extra aanbod uitschakelen. Dat patroon kennen we nu als een misleidend ontwerp: de gemakkelijke route diende vooral de aanbieder.
Waarom gratis software zo graag een toolbar meegaf
Een softwaremaker kon betaald krijgen voor iedere installatie of voor zoekopdrachten die via de balk liepen. Een klein hulpprogramma werd zo een distributiekanaal voor een zoekmachine. Niet iedere gebundelde toolbar was kwaadaardig, maar de financiële prikkel beloonde installaties die gebruikers niet altijd goed begrepen.
Browser Helper Objects: bijna alles was mogelijk
Internet Explorer bood ontwikkelaars diepe toegang via onder meer Browser Helper Objects. Daarmee konden uitbreidingen pagina’s analyseren, knoppen toevoegen en reageren op wat de gebruiker bezocht. Dat maakte nuttige functies mogelijk, maar ook zoekomleidingen, extra advertenties, tracking en vastlopers.
De toolbar draaide bovendien in de browser zelf. Een slecht geschreven uitbreiding kon Internet Explorer trager of instabieler maken. Wie een probleem probeerde op te lossen, moest uitzoeken welke van de vele balken de oorzaak was.
Waar is mijn zoekmachine gebleven?
De vervelendste toolbars veranderden meer dan hun eigen rij. Ze vervingen de startpagina, namen de standaardzoekmachine over of stuurden fout getypte adressen naar een eigen pagina. Namen als Ask, Babylon en Conduit werden voor veel gebruikers verbonden met een browser die niet meer deed wat zij verwachtten.
Verwijderen was soms een speurtocht. De balk moest via het Configuratiescherm weg, de zoekmachine apart worden teruggezet en de startpagina nogmaals hersteld. Na een herstart bleek er soms nog een onderdeel achtergebleven.
De browser neemt de functies over
Langzaam verdwenen de redenen voor een volledige werkbalk. Browsers kregen zelf pop-upblokkering, automatisch invullen, vertaling en betere beveiligingswaarschuwingen. Chrome combineerde vanaf 2008 adres en zoeken in de omnibox. Eén invoerveld nam zo een van de belangrijkste functies van de zoektoolbar over.
Uitbreidingen bleven bestaan, maar verhuisden meestal naar kleine pictogrammen naast de adresbalk. Moderne browsers beperkten ook de manier waarop uitbreidingen zich konden installeren en de browser konden aanpassen. De enorme horizontale strook maakte plaats voor een compact menu — al kan ook dat vandaag weer vol raken.
Breedbeeld en mobiel internet
Breedbeeldschermen leverden meer pixels op, maar maakten verticale ruimte juist relatief kostbaar. Op laptops telde iedere centimeter. Op telefoons was voor een permanente extra balk helemaal geen plaats. Mobiel internet dwong browsermakers om bediening te laten verdwijnen zodra de pagina ruimte nodig had.
Iedere dienst een eigen rij
Logo, zoekvak en knoppen stonden voortdurend boven de pagina, ook als je ze niet gebruikte.
Een klein pictogram
De uitbreiding zit meestal achter één knop, met machtigingen die de browser zichtbaar kan maken.
De Google Toolbar houdt het nog lang vol
De bekendste werkbalk overleefde het tijdperk waarin zij was ontstaan opvallend lang. Google beëindigde de Toolbar in december 2021, ruim 21 jaar na de introductie. De oude downloadpagina verwees gebruikers voortaan naar Chrome. Tegen die tijd was ook Internet Explorer zelf aan zijn afscheid begonnen.
Dat lange bestaan zegt iets over de vasthoudendheid van oude software. Op kantoorcomputers en vertrouwde thuis-pc’s kon een balk jarenlang blijven staan, zelfs nadat de oorspronkelijke reden om hem te installeren was verdwenen.
Niet verdwenen, maar van vorm veranderd
De toolbar is geen uitgestorven soort. De hedendaagse rij extensiepictogrammen vervult vergelijkbare functies: wachtwoorden, advertenties blokkeren, vertalen, screenshots maken en prijzen volgen. Ook nu vraagt iedere uitbreiding om ruimte, aandacht en toegang tot gegevens.
Het verschil is vooral visueel en bestuurlijk. Moderne extensies zijn compacter en browsers laten duidelijker zien welke rechten zij vragen. Toch blijft de oude les actueel: een handig extraatje kan, vermenigvuldigd door zes aanbieders, de gebruiker het zicht ontnemen.
Een kleiner venster op een groter web
De browsertoolbar begon als een slimme snelkoppeling. Zoeken vanaf iedere pagina was in 2000 echt vernieuwend. Maar juist omdat de plek zo waardevol was, wilde iedereen er staan. De bovenrand van de browser werd een strijd om distributie, standaardinstellingen en zoekinkomsten.
Daarom is het beeld van een dichtgeslibde Internet Explorer zo herkenbaar. Het vertelt niet alleen iets over rommelig ontwerp, maar over een internetindustrie die ontdekte hoeveel geld er zat tussen de gebruiker en de website. Het web groeide onbeperkt door; het venster waardoor we ernaar keken werd steeds smaller.
Bronnen en verder lezen
Google — introductie van de Google Toolbar (11 december 2000) ↗Wired — nieuwe functies in Google Toolbar 2 (2003) ↗Microsoft Learn — een Internet Explorer-achtige toolbar maken ↗Ars Technica — het einde van Google Toolbar (2021) ↗StateTech — visuele geschiedenis van Internet Explorer ↗