Netscape tegen Microsoft · 1995–2001
Een browser wordt een machtspositie
In 1995 leek Netscape onaantastbaar. Navigator was snel, herkenbaar en voor veel gebruikers eenvoudigweg het web. Microsoft begon op achterstand, maar bracht in hoog tempo nieuwe versies van Internet Explorer uit en koppelde de browser steeds nauwer aan Windows. Binnen enkele jaren draaide de verhouding om.
De strijd kreeg de naam browseroorlog, maar dat woord verhult hoeveel er op het spel stond. Wie de browser beheerste, bepaalde welke startpagina mensen zagen, welke technieken websitebouwers gebruikten en welke diensten als vanzelfsprekend openden. Een knop, een standaardinstelling of een stukje eigen HTML kon miljoenen gebruikers sturen.
Internet Explorer betreedt een markt die door Netscape wordt gedomineerd.
IE4 en Communicator 4 maken van functies en distributie een wapenwedloop.
Microsoft integreert IE verder; Netscape stelt de broncode van Communicator open.
IE is Navigator voorbij. Een Amerikaanse rechter stelt monopoliemisbruik vast.
Microsoft domineert de desktop; partijen bereiken een schikkingsvoorstel.
Iedere nieuwe functie was een lokmiddel
Netscape had het tempo in de eerste jaren bepaald met onder meer cookies, JavaScript, frames en plug-ins. Microsoft antwoordde met eigen uitbreidingen zoals ActiveX en het bewegende <marquee>-element. Netscape had op zijn beurt <blink> en later een eigen systeem van lagen voor dynamische pagina’s.
Sommige vernieuwingen werden later breed overgenomen; andere verdwenen. Het probleem was dat browsermakers functies al uitbrachten voordat er overeenstemming over een standaard bestond. Een spectaculaire pagina kon in de ene browser werken en in de andere vervormen, stilvallen of volledig leeg blijven.
<blink> en LayersOpvallende tekst en positionering met technieken die vooral op Navigator waren gericht.
<marquee> en ActiveXBewegende tekst en Windows-componenten die IE-sites krachtiger én platformafhankelijk maakten.
Dezelfde ambitie, maar afwijkende objectmodellen en codepaden voor elke browser.
Netscape Navigator 4
De lagen staan precies waar de maker ze verwacht.
JavaScript-pad A geladenInternet Explorer 4
Dezelfde onderdelen schuiven over elkaar heen.
Fout op pagina · regel 42Geen historische schermafbeelding, maar een vrije reconstructie van een bekend probleem: dezelfde code kon twee verschillende pagina’s opleveren.
Een standaard bestond, maar ondersteuning liep uiteen
Het World Wide Web Consortium publiceerde in december 1996 CSS1, bedoeld om vormgeving los te maken van de inhoud van een pagina. Internet Explorer 3 ondersteunde al een deel ervan; Netscape kondigde ondersteuning aan. In de praktijk waren de implementaties onvolledig en verschillend. Webbouwers leerden al snel welke browserfouten zij moesten omzeilen.
Met de dynamische HTML van Navigator 4, Internet Explorer 4 en later IE5 werd het nog ingewikkelder. De W3C-geschiedenis vat de situatie scherp samen: professionele ontwikkelaars moesten rond 1998 meerdere manieren kennen om vergelijkbare JavaScript-interactie te schrijven. Het Web Standards Project ontstond datzelfde jaar uit verzet tegen die versnippering.
Netscape verkocht software; Microsoft gaf de browser weg
Navigator was voor particulieren vaak gratis te proberen en voor onderwijs en non-profitgebruikers vrij beschikbaar, maar Netscape verdiende ook aan licenties en zakelijke producten. Microsoft kon Internet Explorer zonder afzonderlijke prijs aanbieden, omdat Windows en Office de inkomsten brachten. Wat voor de gebruiker als gratis gemak voelde, tastte Netscapes verdienmodel aan.
De doos van Navigator maakt die overgang tastbaar. Een browser kon nog een product zijn dat je kocht, uitpakte en bewust installeerde. In de browseroorlog werd hij steeds meer een onzichtbaar onderdeel van de computer die al op je bureau stond.

Internet Explorer kruipt het bureaublad in
Internet Explorer 4 uit 1997 bracht de browser en Windows Explorer visueel en technisch dichter bij elkaar. Met de optionele Windows Desktop Update konden mappen zich als webpagina’s gedragen en kon Active Desktop webinhoud op het bureaublad tonen. Windows 98 ging verder: IE was aanwezig, prominent en volgens Microsoft onderdeel van het besturingssysteem.
Die integratie leverde Microsoft meer op dan een snelkoppeling. Pc-fabrikanten en gebruikers konden IE niet eenvoudig behandelen als een willekeurig programma. In de bevindingen van de Amerikaanse Microsoft-zaak werd beschreven hoe licentievoorwaarden, standaardinstellingen en technische koppelingen het moeilijker maakten om de browser te verwijderen of Netscape dezelfde zichtbaarheid te geven.
Nederlandse invalshoek · best bekeken met…
De browseroorlog stond onderaan de homepage
Ook Nederlandse webmakers moesten partij kiezen. Op persoonlijke homepages, verenigingssites en kleine bedrijfspagina’s verschenen badges met teksten als ‘Best bekeken met Netscape Navigator’ of ‘Best bekeken met Internet Explorer’. Vaak stond er ook een ideale schermresolutie bij: 800 × 600 pixels, soms zelfs 640 × 480.
BEST BEKEKEN MET
NETSCAPE
BEST BEKEKEN MET
EXPLORER
HIGH COLOR AANBEVOLEN
Zo’n badge was meer dan versiering. Hij vertelde dat de maker de pagina vooral in één omgeving had getest — en schoof het probleem door naar de bezoeker: installeer een andere browser als deze site niet werkt. De KB bewaart meer dan 3.000 XS4ALL-homepages uit 1993–2001. Juist zulke persoonlijke pagina’s laten zien hoe browserkeuze, HTML-experiment en Nederlandse internetcultuur door elkaar liepen.
De badges hierboven zijn nieuwe CSS-reconstructies, geïnspireerd op de beeldtaal van de jaren negentig; het zijn geen kopieën uit de KB-collectie.
Bekijk de KB-collectie XS4ALL-homepages →De strijd verhuist naar de rechtszaal
In mei 1998 klaagden het Amerikaanse ministerie van Justitie en twintig staten Microsoft aan. De kern was niet dat Internet Explorer goed, gratis of populair was, maar dat Microsoft zijn machtspositie in pc-besturingssystemen gebruikte om concurrentie op de browsermarkt te beperken.
De overheid stelt dat Microsoft Windows inzet om Internet Explorer te bevoordelen.
De rechtbank stelt monopoliemisbruik vast; een bevel tot opsplitsing volgt.
De opsplitsing vervalt. Microsoft aanvaardt gedragsregels en toezicht.
De zaak draaide deels om precies wat thuis zo onschuldig leek: welk icoon zichtbaar was, welke browser standaard opende en hoeveel vrijheid een computerfabrikant had. Microsoft won de browsermarkt, maar de methoden waarmee dat gebeurde kregen een juridische grens.
De nederlaag bevatte het begin van een terugkeer
Netscape besloot in januari 1998 de broncode van de volgende Communicator-versie vrij te geven. Op 31 maart kwam code beschikbaar via mozilla.org. Het leverde niet meteen een snelle opvolger op: oude code bleek moeilijk te moderniseren en de nieuwe Gecko-engine vergde jaren werk. Toch was dit de belangrijkste erfenis van Netscape.
AOL nam Netscape in 1999 over. Navigator verloor verder terrein, terwijl Internet Explorer rond de eeuwwisseling de desktop domineerde. Maar Mozilla bleef bestaan als open project. Uit die lange omweg zou later Firefox voortkomen — het onderwerp van hoofdstuk 9.
Een commerciële nederlaag wordt het begin van een open tegenmacht.
De winnaar bepaalde ook het tempo
Met IE6 in Windows XP leek de oorlog in 2001 voorbij. Voor veel sites werd Internet Explorer de enige omgeving waarmee werkelijk rekening werd gehouden. Dat maakte het web op korte termijn eenvoudiger voor makers, maar afhankelijker van één leverancier. Vernieuwing vertraagde en eigen IE-techniek bleef lang in bedrijven en overheidsorganisaties hangen.
De eerste browseroorlog bewees twee dingen die later opnieuw zouden terugkeren: een browser is nooit alleen een venster, en een standaard is pas waardevol wanneer concurrerende browsers hem op dezelfde manier uitvoeren.
Lees ook het korte achtergrondartikel over de browseroorlog →