← Alle 12 hoofdstukken

Hoofdstuk 02

De pioniers

XS4ALL, Demon, NLnet, EUnet en de eerste generatie providers.

Voordat internet een massamedium werd

De eerste Nederlandse internetproviders kwamen niet voort uit reclamecampagnes of telecomwinkels. Hun wortels lagen in universiteiten, onderzoekscentra, UNIX-gebruikersgroepen en de hackerscultuur. In de jaren tachtig en vroege jaren negentig werd een infrastructuur gebouwd waarvan de meeste Nederlanders nog nooit hadden gehoord.

Deze pioniers maakten van computernetwerken een dienst die uiteindelijk ook buiten de academische wereld beschikbaar kwam. De scheidslijn tussen netwerkbeheer, idealisme en commercie was aanvankelijk nog dun.

NLnet en EUnet: de infrastructuur vóór de providerhype

Al in 1982 ontstond EUnet, het European UNIX Network. Vanuit het toenmalige Mathematisch Centrum, later CWI, speelde Nederland een centrale rol. Het netwerk verbond aanvankelijk UNIX-systemen in onder meer Nederland, Denemarken, Zweden en het Verenigd Koninkrijk.

De Nederlandse tak werd NLnet. In februari 1989 werd Stichting NLnet opgericht; vanaf 1 mei van dat jaar nam zij de exploitatie van het Nederlandse netwerk over. Het ging toen nog om een wereld waarin e-mail, Usenet en technische netwerkverbindingen belangrijker waren dan het World Wide Web, dat nog moest doorbreken.

Opvallend zijn de tarieven uit die tijd. In 1990 kostte een NLnet-abonnement 30 gulden per maand en werd voor sommige diensten per kilobyte of per uur afgerekend. Een permanente Internetverbinding voor een niet-academische organisatie kon duizenden guldens per maand kosten.

XS4ALL-website uit 1996
De website van XS4ALL in 1996, toen internet voor particulieren nog nieuw terrein was. Bron: XS4ALL-webarchief / historische webcollectie. Meer over de archivering bij SIDN

1993: XS4ALL opent de deur voor particulieren

Een beslissend moment kwam in 1993 met XS4ALL. De provider kwam voort uit de Amsterdamse hackerswereld rond het tijdschrift Hack-Tic en richtte zich nadrukkelijk ook op particulieren. De naam — ‘access for all’ — verwoordde de ambitie: internettoegang moest niet alleen voor universiteiten en grote organisaties zijn.

XS4ALL werd daarmee een symbool van een nieuwe fase. Een gewone gebruiker met een computer en modem kon zelf het internet op. Dat betekende nog wel telefoonnummers instellen, terminalsoftware begrijpen en geduld hebben met trage verbindingen. Maar het gesloten karakter van de netwerkwereld begon te verdwijnen.

Overzicht van persoonlijke homepages bij XS4ALL
Persoonlijke homepages bij XS4ALL illustreren hoe providers in de pioniersjaren niet alleen toegang boden, maar ook ruimte om zelf te publiceren. Bron: SIDN / XS4ALL-webcollectie. Bekijk bron

Demon: de tweede golf pioniers

De Britse provider Demon Internet werd in de jaren negentig ook in Nederland actief. Demon hoorde bij een generatie providers die internettoegang steeds meer als een reguliere commerciële dienst aanboden, maar nog sterk aansloten bij technisch geïnteresseerde gebruikers. De Nederlandse activiteiten liepen van 1996 tot 2006 en kwamen uiteindelijk bij KPN terecht; klanten werden ondergebracht bij XS4ALL.

Daarmee liep Demon al vooruit op een ontwikkeling die later het hele dossier zal beheersen: de vele zelfstandige providernamen zouden door fusies en overnames langzaam verdwijnen.

Van vrijwilligerswerk naar bedrijfstak

NLnet laat die overgang misschien het duidelijkst zien. Het netwerk begon als een samenwerkingsverband van technische pioniers. Toen internet explosief begon te groeien, werd in 1994 een commerciële vennootschap opgezet voor de dienstverlening. Eind 1997 telde de onderneming volgens Stichting NLnet ruim negentig medewerkers.

Wat begin jaren tachtig nog door een kleine kring deskundigen werd opgebouwd, was in nauwelijks vijftien jaar veranderd in een commerciële markt. Vanaf het midden van de jaren negentig kwamen grote consumentenmerken, telecombedrijven en kabelmaatschappijen erbij. Internet was klaar om een massaproduct te worden.

Vier namen om te onthouden

  • EUnet — Europees netwerk uit 1982, met Nederland als belangrijk knooppunt.
  • NLnet — Nederlandse netwerkpionier; Stichting NLnet werd in 1989 opgericht.
  • XS4ALL — bracht vanaf 1993 internet nadrukkelijk binnen bereik van particulieren.
  • Demon Internet — technisch georiënteerde commerciële provider die later ook in Nederland actief was.

Waarom deze pioniers ertoe deden

Ze legden niet alleen kabels en verbindingen aan. Ze bepaalden ook een deel van de vroege internetcultuur: technisch zelfredzaam, internationaal, open en vaak kritisch op beperkingen van het netwerk. Bij XS4ALL zouden onderwerpen als privacy, vrijheid van meningsuiting en digitale burgerrechten nadrukkelijk bij de identiteit van de provider horen.

Die pioniersfase duurde niet lang. Zodra internet interessant werd voor miljoenen huishoudens, veranderde de markt. In het volgende hoofdstuk verschijnen de grote merken, de installatie-cd's en de reclamecampagnes: internet voor iedereen.

Bronnen

Voor dit hoofdstuk zijn onder meer de historische jaarverslagen en geschiedenispagina's van Stichting NLnet gebruikt. Voor de verdere uitbouw van afzonderlijke providerportretten worden primaire en contemporaine bronnen per provider toegevoegd.