← Alle 12 hoofdstukken

Hoofdstuk 04

Netscape Navigator verovert het internet

Een kleine bewegende N werd het herkenningsteken van het jonge web. Netscape maakte wachten minder leeg, gaf pagina's geheugen en beweging en groeide in nauwelijks een jaar uit tot de browser waar bijna iedereen rekening mee hield.

Van start-up tot webstandaard

Een tweede poging, maar nu als bedrijf

Na Mosaic zagen Marc Andreessen en ondernemer Jim Clark dat de browser meer kon worden dan een academisch hulpmiddel. In het voorjaar van 1994 richtten zij in Californië Mosaic Communications op. De naam leidde tot onenigheid met de University of Illinois, eigenaar van NCSA Mosaic, en in november werd het bedrijf Netscape Communications.

Het team werkte ondertussen in hoog tempo aan een geheel nieuwe browser. De interne naam was Mozilla, een samentrekking die ongeveer ‘Mosaic killer’ betekende. Op 13 oktober 1994 kondigde Andreessen een eerste bètaversie aan. De commerciële versie van Netscape Navigator 1.0 volgde op 15 december.

APR 1994Mosaic Communications

Jim Clark, Marc Andreessen en een jong ontwikkelteam beginnen opnieuw.

13 OKT 1994Eerste publieke bèta

De browser met codenaam Mozilla kan worden gedownload en getest.

NOV 1994De naam Netscape

Bedrijf en browser nemen afstand van het merk Mosaic.

15 DEC 1994Navigator 1.0

De eerste commerciële versie verschijnt voor de belangrijkste computersystemen.

Wachten werd minder leeg

Via een modem bleef het web langzaam. Netscape kon de telefoonlijn niet sneller maken, maar veranderde wel hoe die traagheid voelde. Navigator begon een pagina te tonen terwijl de rest nog binnenkwam. Tekst werd al leesbaar voordat alle afbeeldingen klaar waren. De gebruiker keek daardoor minder lang naar een leeg venster.

Mozilla-documentatie noemt dat laden tijdens het weergeven als een van de eigenschappen waarmee Netscape de toon zette. De winst zat niet alleen in seconden, maar in regie: je kon al lezen, een link kiezen of besluiten dat je niet op de grote foto wilde wachten.

Netscape Navigator 1.22 met menubalk, navigatieknoppen, adresveld en de informatiepagina van de browser
Netscape Navigator 1.22: een sober browservenster waarin knoppen, adresveld en document één herkenbaar geheel vormen. Schermafbeelding: Indolering, Wikimedia Commons, CC0 1.0. De opname is in 2015 gemaakt van de historische software.

Downloaden, kopiëren, doorgeven

Navigator draaide op Windows, Macintosh en Unix. Niet-commercieel gebruik was aanvankelijk gratis en testversies konden rechtstreeks van het internet worden gehaald. Daarmee volgde Netscape een slim dubbel spoor: de browser verspreidde zich goedkoop, terwijl bedrijven betaalden voor commerciële licenties, ondersteuning en serversoftware.

Wie nog geen snelle internetverbinding had, kon de browser ook via een provider, computerwinkel, tijdschrift of installatieschijf krijgen. Zo verspreidde Netscape zich tegelijk door het netwerk en via de tastbare wereld van diskettes en cd-roms.

Navigatormeer dan 80%

De Amerikaanse rechtbank in de Microsoft-zaak stelde later vast dat Navigators gebruiksaandeel eind 1995 en begin 1996 boven de tachtig procent lag.

Die dominantie kwam ongekend snel. Een programma dat eind 1994 officieel verscheen, leek een jaar later al de feitelijke standaard. Websitebouwers testten eerst in Netscape; bezoekers kregen soms zelfs het advies om de browser te installeren voordat zij verdergingen.

De browser wordt een platform

Netscape wilde niet alleen documenten tonen. De browser moest een omgeving worden waarin websites iets konden onthouden, berekenen, beveiligen en afspelen. Veel technieken die nu onzichtbaar bij het web horen, kregen via Navigator hun eerste grote publiek.

Cookies

Een site kon kleine gegevens bewaren, bijvoorbeeld voor een winkelmandje of ingelogde sessie.

SSL

Een versleutelde verbinding maakte het mogelijk gevoelige gegevens veiliger te versturen.

JavaScript

Navigator 2.0 bracht in 1995 programmatuur naar de pagina: formulieren konden reageren en vensters bewegen.

Plug-ins

Via Netscapes plug-inarchitectuur konden externe programma's nieuwe media in het browservenster afspelen.

Deze vernieuwingen hadden verschillende doelen. Cookies hielpen een stateloos web om een gebruiker tussen twee klikken te herkennen. SSL ondersteunde vertrouwen bij online handel. JavaScript, ontwikkeld bij Netscape door Brendan Eich, maakte van een pagina iets dat tijdens het bekijken kon reageren. De browser begon op een klein besturingssysteem te lijken.

Iedere nieuwe knop had een schaduwzijde

Netscape voegde ook eigen HTML-uitbreidingen toe. Tabellen, frames, lettertype-instellingen, gecentreerde tekst en zelfs knipperende woorden gaven makers meer controle. Maar als een andere browser zo'n toevoeging niet begreep, kon een pagina er anders uitzien of onbruikbaar worden.

Zo ontstond een verleidelijke kringloop. Hoe meer mensen Netscape gebruikten, hoe aantrekkelijker het werd om voor Netscape te ontwerpen. En hoe meer sites Netscape-functies vereisten, hoe groter de druk op bezoekers om juist die browser te kiezen. De browser was niet langer alleen een neutraal venster; hij begon de taal achter het web mee te bepalen.

Nederlandse invalshoek · De Digitale Stad, 1995

DDS neemt bewust het risico

De Digitale Stad wilde voor versie 3.0 een rijkere grafische omgeving bouwen. Precies toen verscheen een nieuwe Netscape-bèta met tabellen, client-pull en server-push. Daarmee kon DDS de plattegrond beter indelen en pagina's automatisch laten verversen.

Het projectteam zag het compatibiliteitsprobleem scherp. Andere browsers ondersteunden de nieuwe opdrachten nog niet en niemand wist hoeveel bezoekers straks Netscape zouden gebruiken. Toch wezen recente DDS-statistieken volgens het historische projectverslag uit dat de meeste grafische bezoekers al met Netscape kwamen. Omdat de browser voor particulieren gratis was, kon DDS hem bovendien adviseren.

DE WENSEen herkenbare digitale stad

Meer controle over kaarten, functies en de plaats van onderdelen op het scherm.

HET MIDDELNetscape-uitbreidingen

Tabellen en automatisch vernieuwende pagina's boden mogelijkheden die standaard-HTML nog miste.

HET RISICONiet iedere browser kon mee

DDS koos voor vooruitgang, maar maakte de ervaring afhankelijker van één browser.

Dit Nederlandse voorbeeld laat precies zien hoe Netscape zijn macht opbouwde. Niet met een formeel besluit dat Navigator de standaard was, maar met duizenden praktische beslissingen van websitebouwers die nú iets nieuws wilden maken.

Lees de afweging in het historische DDS-projectverslag ↗

Een browserdiskette met een grens

De installatieschijf hieronder lijkt een gewoon softwareproduct, maar de tekst US and Canada — Not For Export vertelt een groter verhaal. Sterke encryptiesoftware viel in de Verenigde Staten onder exportbeperkingen. Voor Navigator 1.1 bestonden daarom versies die niet zomaar buiten de Verenigde Staten en Canada mochten worden verspreid.

Installatiediskette van Netscape Navigator 1.1 voor Macintosh met de tekst US and Canada Not For Export
Installatieschijf van Netscape Navigator 1.1 voor Macintosh, bestemd voor de Verenigde Staten en Canada en gemarkeerd als niet-exporteerbaar. Foto: Kevin van Haaren, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Het veilige web was dus niet alleen een technisch ontwerpvraagstuk. Nationale regels bepaalden welke browser welke beveiliging mocht meenemen. Tegelijk maakte Netscape het hangslot en het idee van een beveiligde sessie vertrouwd bij een groeiend publiek.

Te succesvol om genegeerd te worden

In mei 1995 waarschuwde Bill Gates zijn eigen leidinggevenden dat Netscape met ongeveer zeventig procent gebruiksaandeel kon bepalen welke netwerkuitbreidingen zouden aanslaan. De zorg ging verder dan een concurrent om één programma. Omdat Navigator op meerdere besturingssystemen draaide en webprogramma's kon uitvoeren, dreigde de browser een zelfstandige laag boven Windows te worden.

Dat was Netscapes grootste overwinning en tegelijk het begin van zijn gevaarlijkste strijd. Microsoft kon het web niet langer als bijzaak behandelen. In het volgende hoofdstuk komt Internet Explorer met Windows mee — en verandert de distributie van browsers in een machtsmiddel.

Bronnen