De browser waarmee het web begon
Eén naam voor het programma én het nieuwe medium
Toen Tim Berners-Lee in 1990 zijn eerste webbrowser bouwde, bestond er nog geen markt voor browsers en zelfs geen publiek web. Het programma kreeg daarom eenvoudigweg dezelfde naam als het systeem dat ermee zichtbaar werd: WorldWideWeb. Pas later werd de browser omgedoopt tot Nexus, om verwarring met het World Wide Web als geheel te voorkomen.
Dat verschil lijkt nu vanzelfsprekend. Wij noemen Chrome of Firefox niet ‘het web’. In 1990 waren browser, server, adressysteem, HTML en HTTP echter onderdelen van één experiment. Berners-Lee moest niet alleen een venster ontwerpen, maar tegelijk bepalen wat er door dat venster te zien en te veranderen was.
Waarom juist een NeXT-computer?
Berners-Lee kreeg in september 1990 bij CERN de beschikking over een NeXT-computer. Die zwarte werkstations waren duur en zeldzaam, maar hun besturingssysteem NeXTStep bood uitzonderlijk goede gereedschappen voor het snel bouwen van grafische programma's. Vensters, menu's, verschillende lettertypen en bewerkbare tekst hoefden niet vanaf nul te worden geprogrammeerd.
De bestaande tekstcomponent van NeXTStep kon worden uitgebreid met hypertext. Volgens Berners-Lee werkte het prototype na ongeveer een maand als browser en een maand later ook als editor. Tegen Kerstmis 1990 bestond daarmee de kern van het web als werkend systeem.

Een document zonder moderne adresbalk
Wie WorldWideWeb opende, zag geen browser zoals wij die nu herkennen. Er was geen rij tabbladen, geen gecombineerd zoek- en adresvak en geen startpagina met veelbezochte sites. Navigeren gebeurde via menu's en aparte vensters. Knoppen als Previous, Back up, Next en Home hielpen de gebruiker door de linkgeschiedenis en de structuur van documenten te bewegen.
De browser kon tekst in verschillende lettertypen, formaten en uitlijningen weergeven. De oorspronkelijke versie van 1990 was grijs en liet afbeeldingen in afzonderlijke vensters zien. De bekende kleurenafbeelding hieronder toont een latere versie uit 1993, toen het programma verder was uitgebreid. Het is dus geen exacte momentopname van de allereerste decemberversie.

Een link maken zonder HTML te typen
Het meest vooruitstrevende onderdeel zat niet in het bladeren, maar in het bewerken. Een gebruiker kon tekst rechtstreeks opmaken, een nieuw document maken en een verwijzing aanbrengen zonder hoekige HTML-tags of een webadres uit het hoofd te typen. Het document op het scherm was tegelijk de pagina die je las en de pagina waaraan je werkte.
Open de doelpagina en leg vast waar de nieuwe verwijzing naartoe moet.
Ga terug naar het document en kies de tekst die aanklikbaar moet worden.
Gebruik het menu Links om de geselecteerde woorden met de bestemming te verbinden.
Dat werkte meer als een tekstverwerker dan als de combinatie van browser, CMS en code-editor die later gebruikelijk werd. Berners-Lee wilde dat mensen niet alleen informatie ontvingen, maar zelf eenvoudig nieuwe knooppunten aan het web toevoegden. Het vroege web was ontworpen als samenwerkingsruimte.
Verrassend moderne ideeën
WorldWideWeb oogt sober, maar bevatte ideeën die pas veel later algemeen of opnieuw actueel werden. Het programma kende een vorm van stijlen voor de presentatie van documenten en kon naast tekst ook verwijzingen naar grafische bestanden, geluid en bewegend beeld verwerken. Het belangrijkste was dat de interface de technische onderdelen zoveel mogelijk verborg.
Links konden met de muis worden gekozen in plaats van via commando's.
Tekst werd bewerkt in een vorm die sterk leek op het uiteindelijke document.
De browser bepaalde met stijlinformatie hoe documentonderdelen werden weergegeven.
De NeXTStep-omgeving kon meerdere soorten gekoppelde media openen.
Waarom werd deze browser geen wereldsucces?
De kracht van NeXTStep was tegelijk de grootste beperking. Buiten gespecialiseerde instellingen stonden weinig NeXT-computers. WorldWideWeb kon daardoor niet zomaar worden geïnstalleerd op de pc, Macintosh of Unix-werkstations die elders werden gebruikt. Voor de verspreiding van het web waren aparte, draagbare browsers nodig.
Nicola Pellows Line Mode Browser maakte webpagina's leesbaar op veel meer systemen, maar verloor de grafische editor. Andere vroege browsers voor Unix en Windows werden eveneens vooral programma's om mee te kijken. Toen Mosaic in 1993 het web bij een groter publiek bracht, werd de browser steeds duidelijker een consumptieprogramma. Pagina's maken gebeurde voortaan meestal ergens anders.
Nederlandse invalshoek · 1992
Nederland keek vooral via tekst mee
Toen Nikhef in februari 1992 de eerste Nederlandse website opende, was WorldWideWeb geen praktische publieksbrowser: daarvoor was een NeXT-computer nodig. De Nederlandse pioniers sloten juist aan bij het overdraagbare web. Via de Line Mode Browser konden onderzoekers vanaf gewone terminals naar de informatie op nic.nikhef.nl bladeren.
Dat contrast is veelzeggend. WorldWideWeb liet zien hoe rijk en bewerkbaar het web kon zijn; de tekstbrowser zorgde ervoor dat het web werkelijk kon reizen. Nederland maakte eerst kennis met de tweede eigenschap.
Een ideaal dat nooit helemaal verdween
De scheiding tussen bekijken en bewerken bepaalde decennialang hoe we het web gebruikten. De meeste mensen lazen pagina's in een browser en publiceerden via ingewikkelde beheersystemen. Weblogs, wiki's, gedeelde documenten en visuele websitebouwers brachten het oorspronkelijke ideaal gedeeltelijk terug: openen, aanpassen en delen vanuit bijna dezelfde omgeving.
WorldWideWeb was dus niet alleen een primitieve voorloper van Chrome. Op één belangrijk punt was het ambitieuzer. De eerste browser behandelde iedere gebruiker in beginsel ook als mogelijke auteur.
In het volgende hoofdstuk verschijnt Mosaic. Die browser maakte het web zichtbaar en aantrekkelijk voor veel meer mensen — maar bevestigde ook dat browsen vooral kijken en klikken werd.