Dossier Nederlandse internetproviders · 04
Gratis internet!
Rond 1999 leek de prijs van internettoegang ineens naar nul te gaan. Freeler, Zon, 12move, Het Net en talloze andere aanbieders vochten om de Nederlandse internetter — maar de telefoontikken bleven gewoon doorlopen.
1999: gratis wordt het nieuwe toverwoord
Aan het einde van de jaren negentig veranderde de Nederlandse providermarkt razendsnel. Tot dan toe betaalde een internetter meestal abonnementsgeld aan de provider én telefoonkosten voor de tijd dat het modem verbinding had. In 1999 begonnen aanbieders dat eerste bedrag massaal te schrappen. De nieuwe belofte was onweerstaanbaar eenvoudig: gratis internet.
Helemaal nieuw was het idee niet. In Groot-Brittannië had Freeserve vanaf 1998 laten zien hoe snel een aanbieder zonder abonnementskosten kon groeien. In Nederland volgde begin 1999 onder meer Wish uit Uden. Binnen enkele maanden was gratis toegang geen curiositeit meer, maar een ware rage.
Gratis? De telefoonrekening dacht daar anders over
Het woord ‘gratis’ had een belangrijke voetnoot. De provider vroeg geen vast abonnementsgeld, maar de gebruiker belde nog altijd via de gewone telefoonlijn naar een inbelnummer. Zolang je online was, liepen de telefoontikken door. Kranten wezen daar destijds nadrukkelijk op: internettoegang kon gratis zijn, internetten zelf was dat niet.
Dat verklaart ook het verdienmodel. Providers konden onder meer een deel van de opbrengsten uit het telefoonverkeer ontvangen. Daarnaast hoopten ze geld te verdienen met advertenties, portals, webwinkels en aanvullende diensten. Hoe langer een klant online bleef, hoe interessanter hij kon worden.

Freeler: vijf miljoen brieven op de mat
Freeler was een van de opvallendste namen van de gratis-internetgolf. De dienst ging in september 1999 van start op initiatief van ING Bank, Nationale-Nederlanden en de Postbank. De ambitie was groot: internet moest zowel technisch als financieel toegankelijker worden voor een breed publiek.
De introductie was nauwelijks te missen. In september 1999 werden volgens de toenmalige berichtgeving meer dan vijf miljoen brieven verstuurd. Freeler mikte aanvankelijk op honderdduizenden gebruikers. Het merk laat goed zien hoe internet inmiddels een massamarkt was geworden: niet langer alleen computerwinkels en hobbybladen, maar banken en verzekeraars probeerden Nederlanders online te krijgen.
Zon: internet via Radio 538 en de Free Record Shop
Vrijwel tegelijk verscheen Zon, later vooral bekend als Zonnet. De dienst was een samenwerking van Versatel, Radio 538 en Free Record Shop. Aanmelden kon via de website, maar vooral de gratis cd-roms in de winkels van Free Record Shop maakten de provider zichtbaar in het straatbeeld.
Zon vroeg geen inschrijvings- of abonnementskosten. Klanten kregen internettoegang en een e-mailadres, terwijl de portal nieuws en andere inhoud bood. De formule sloeg snel aan: binnen twee weken werden volgens Computable ongeveer 50.000 gebruikers geregistreerd.
12move: zelfs het benzinestation werd internetpoort
Ook 12move hoorde bij deze bijzondere periode. Shell en World Online richtten in 1999 samen de dienst op. Het concept verbond gratis internet met de enorme stroom bezoekers van Shell-stations. Er waren plannen voor route-informatie, verkeersinformatie, e-commerce en zelfs mogelijkheden om bij tankstations e-mail te lezen.
Het illustreert hoe breed de internetkoorts was geworden. Een oliemaatschappij zag de internetprovider niet alleen als telecomdienst, maar als toegang tot nieuwe handel en klantenbinding. De provider was een manier om een publiek naar een eigen online omgeving te trekken.
Het Net doet mee
De concurrentie dwong ook bestaande aanbieders tot actie. In september 1999 schrapte KPN bij Het Net de aanmeldings- en abonnementskosten. Gebruikers behielden diensten als een POP3-mailbox, homepage, nieuwsgroepen en helpdesk. De installatie-cd kon gratis bij Primafoon worden opgehaald.
Daarmee werd de gratis-provider niet langer een buitenbeentje. In korte tijd leek toegang zonder abonnementsgeld de nieuwe standaard te worden.
Een explosie van providernamen
Freeler, Zon, 12move en Het Net waren slechts een deel van het verhaal. Wish, HCCnet, TMF en andere merken boden eveneens gratis of zeer goedkope toegang aan. Uitgevers, omroepen, winkels en andere bedrijven zagen een internetdienst als een manier om een directe relatie met hun publiek op te bouwen.
Voor de gebruiker leverde dat een merkwaardige luxe op: je kon meerdere accounts naast elkaar hebben en overstappen was relatief eenvoudig. Cd-rom erin, gegevens invullen, modem laten bellen — en er was weer een nieuwe provider geïnstalleerd.
De keerzijde: bezette lijnen en moeizame helpdesks
De praktijk was niet altijd zo zorgeloos als de reclame beloofde. De snelle groei zette inbelcapaciteit onder druk. Een modem kon een bezettoon krijgen, de verbinding kon wegvallen en installatieprogramma’s veranderden soms allerlei instellingen op de pc. NRC beschreef eind 1999 klachten over moeilijk bereikbare verbindingen, verdwenen e-mail en matige ondersteuning.
Gratis toegang betekende bovendien dat aanbieders hun inkomsten elders moesten zoeken. Persoonsgegevens, advertenties en commerciële portals speelden daardoor een grotere rol. Ook daarin liep deze korte periode vooruit op latere internetmodellen: de gebruiker betaalde niet altijd rechtstreeks voor de dienst, maar zijn aandacht en gedrag hadden wel economische waarde.
Waarom het gratis tijdperk weer verdween
Het model paste vooral bij inbelinternet. Toen ADSL en kabelinternet doorbraken, veranderde de economie. Internet werd een permanente breedbandverbinding met een vast maandbedrag. De inkomsten uit inbelverkeer verdwenen en consumenten wilden vooral snelheid en betrouwbaarheid.
Freeler begon later ook betaalde diensten aan te bieden. In 2004 werd bekend dat KPN de provider van ING wilde overnemen; het merk kwam binnen de Planet Media Group terecht. Andere gratis aanbieders werden verkocht, samengevoegd of verdwenen als zelfstandig merk.
Een cd-rom als symbool van een tijdperk
Van de gratis-providergolf zijn vooral de namen, e-mailadressen en stapels installatie-cd’s blijven hangen. Rond de millenniumwisseling kon zo’n schijfje bijna overal opduiken: bij een winkel, tijdschrift, bank of tankstation. Internettoegang was van een schaars technisch product veranderd in iets dat bedrijven letterlijk gratis uitdeelden.

Bronnen
- Computable, 1 februari 1999, Gratis Internet in Nederland.
- Reformatorisch Dagblad, 7 september 1999, Internet voor een appel en een ei.
- Computable, 14 september 1999, ‘Gratis’ Internet slaat aan in Nederland.
- Computable, 16 september 1999, Ook gratis Internet via KPN’s Het Net.
- Computable, 30 september 1999, Shell in e-handel en gratis Internet.
- NRC Handelsblad, 13 december 1999, Gratis provider kost tijd en energie.
- Emerce, 10 december 2004, KPN neemt Freeler over.